Dende qui en 1987 (milenore-ueitozienz-siát) establio si ofizialmén
Dolçainers do baixo Aragón, iste coleutíu so rivindicato r´ofizi de gaiter e a
carrer(a) com tarabidau de natura. Remontar a músique de dolçaine e tabal so
desixíu ro prendache da teunica, dos trastes tradiçionals e dun repertori
amplismo qui, autuaçión zaga autuaçión, yé ito fendo si riquer. Com musics de
carrera(a) disembolican a suya faine miantres as zelebranças de lumeroses
munizipis, fen partizipar con os seus goyosos soníus, nos autes prenzipals da
birolla : pasavillas, dianes, pruzesions, dançes, rumeries, espôrz
tradiçionals, bailotiades, mayos, albades, etz...et zetra...
Espardir a música tradiçional aragonesa fendo privar qui caiga no xublíu
e no disemplego, yé un camín enzetau maque encara pas rematau. Asina enmanixe !
Quienta Borina ! primer grabazión de Dolçainers do baixo Aragón, qui replega os
prenzipals cheners musicalsda nustra tradiçion gaiteril, fendo une funda cursa
d´alter t´abaixo do tiarritori aragonés, dende Albalate de r´Arçebispe dica
Alquezra, dende Uesca dica Calatayut, dende Monroig dica Torras de Berrellán,
entimés das composizions de Blas Coscollar eu Euxeni Grazia, qui chunto nos
adrezos e armonies da colla entorgan t´o triballo una vocazional autualizadera
da musique populaire. Nonbi cullen inteleutualismes u ideyoloxizaçions arredol
dista musique. Yé válita en si mateix, pur se mesma, e pur o goyo de seyer
ascuitata, bailata e vivrita bi son, esisten.
1) NOEL (pasabillas en 5/8)
O 5/8 yé un ritme prou comunal en cultures musicals prupers t´a nustra ,
com a castellane u vasca; Non sapims ne, se pur manca de rigorositá os
transcritors de chanzioners u pur absenzie real na nustra musical non trobams
ne de pieçes par dolçaine niste ritme. Blas mos ufrió iste pasavilles endedicau
ta Noel Vallés, un dos zaguers gaiters viscaus viellos, par complitar o lamín
de ritmes qui emplega ra nustra dolçaine e qui quietava coxo sense ista ziresa
rafal. Dúes dolçaines, caxa e bumbo.
2 ) GARRAPINILLOS E CAMILO ( Valsiaus )
Chira, chira o carrusel con istos dúos valsiaus qui va componer Blas, ro
ún par Camilo Ronzano, unatro par o vico saragoçán Garrapinillos, cuar o lugar
fíque en seyer lugar, e a ziutá dixe de convalar chent, trazas de vita,
aspranças, praus e lugars.
3 ) BALL del POLL (Trad. Monroig )
Sienti si ra dolçaine e o tabal na plaça de Josa Monroig, i son r´oncle
Antoni e r´oncle Pastoret, bi´nhá un grand rolde de chent qui chila e arrulle
monetes par puxar ta un óme qui dança solenco en metiyo de tôz e qui se guanie
levárasi o pirín sobrán das corrites; yé o Baille del Pollu, qui baillavasi ro
diya de Sain Rock e dixosi de fer en 1924, e qui ara, os amics de La Galdrufa
en son fen remontar.
4 ) ABANERE VIELLA
Do analisi ritmeque de varies abaneres vielles es poet didoçir qui a
suya estruture orixinal correspunderva si, con o cumpaso de 7/8 (siát-ueito)
Disto en quetan mostres com r´abanere de r´oncle Tieso d´Alcan·niz, e belatres
de Valençie e Castillon. O 7/8 yé un cumpaso de mezclallo qui creba ra ritme
rotiniér de r´abanere comunal e r´adibe un caráuter prou de singular.
5 ) XOTE DO TRENATO
O dançe d´Ambel yé endidecau t´as Santes Relicaries ufiertes pur os Cônz
de Ribagorça e remata con ista xote, en ritme da cuara os danzânz fardan o toxo
das zintes.
6 ) SANZ TAMPARILLES
A capazitá qui bi tienims os umáns de percutirnus ta nusatros mesmos yé
belacosa, soi convenzut, qui dengún mai non pas potrá analisar, replecar u
establir. Pur aixó cuán t´anteres qui belún independizasi da familie, non
surprindesi guaire, maque cuán ista presona en tién norentaún aniadas, donç...!
qui millor qui endedicari un trango dople ! (dúes dolçaines, bombardin, caxa,
bomb e platiellos)
7 ) ALBADA D´ALQUEZRA (Trad.)
“Bi ne eba (Bi´n eba /Bineba) albades ixe diya, eu entimes, cantiavan o
rebellar de San Póleto con musique de tenor e baxo, qui sól podevan si
ascuitar, qui une u dúes vagatas(vegâz) en r´aniata, u en bel·la calendata u
solen·nitá prou straordinarie...” scriture Arnal Cavero sopre ista albada.
Nusatros en conta de scriturar, cantariams ra, e non con a parola orixinal
soque con une qui mos fazió r´amic Roberto Serrano, qui tamién a canturreya con
nusatros, fendo esguar ta ra molinere (oi! Féba goyo mirarsira !) qui bieba nun
dos dos zinc molins d´Alquezra e qui yé scriturata na parla do lugar, da
redolata. (Duos botos,pandera,cascavillos, esquilos e veus)
8 ) SAIN ROCKES (Trad. Cutanda)
A devozion en Sain Rocke na redolata do Xiloca en tién o seu orixen nuna
pasa de colere qui permenó en muito minus do qui prexinavan. Com gosa alcorrir
con istas coses, o saint guaridor. Saint Rocke, guandió muitos poinz
devozionals, dintre os qui feguran istas tris dançes pruzesionals na suya onor,
a primer de Cutanda, a segona de Calamocha e a terzer de Ferreruela da Uerva, e
qui son tris alfayas da nustra dolçaine. (Duas dolçaines,caxa, bomb e
pulgaretes)
9 ) PLÁCIDO (Charleston)
Blas composo iste charleston (xotis antis qui o xalapasens) ta Plácido
Serrano, en reconoxedure pur a suya faine com espardidor e defensor da musique
e organoloxíe aragonesa tant) antiga com tradizionalenca. Sirva ne d´esprisions
e encarrazata. ( Duos dolçaines, guitarrico,contrabaxo, caxa, bomb e platiellos)
10 ) SAINTU “APEDECATO” D´UESCA (Trad. d´Uesca)
Une das marxes funeresques da pruzesion do Saintu “Apedacau” par dúes
xirimies da ilesie do Saintu Sepulco d´Uesca qui replega Blas no seu livré da
dolçaine aragonesa.
11. CUÁN BARCELÓ (Marxa e mudança)(Trad. Camporrels)
O Ballo de tochêz de Camporrels, con onor de Saint Dín e San Dón,(Saint
Senén e Saint Abdon) yé un dos danzes qui entreperton dende prinzepis de
sieglo, os famosos gaiters de Caserres con a suya mitical fromazion de dúes
trompes, ún boto. Nas zaguers aniadas, chent da nustra colla i vien fen tanir
iste palotiau, fendo remontar en ér os trastes tradizionals e con os qui sona
asina (Duas trompes,boto,tabal, bomb e toxos).
12 ) R´ARRIBATA (Esbarachato de pasavillas) (Trad. de Maella)
Bi tienims delera pur fer plegas pur o bián qui donanti de minchar e
zorrupar, e pur as borines qui es farchan. Se non conoisêz dengune, nus,
ricumendavus as albades de Bellmunt de Sant Josep, qui son atra dimension diya
plega. Astí potrêz ascuitar pasavillas com os qui niste teme enparixen : A
Pilara, de Noel Vallés, de Alcan·niç, A Balbine, dío oncle Severo, de Maella, e
o Març. De Manel Rius, mayestre e compositoire de Sant Pere de Rives. (Dúas
dolçaines, bombardin,caxa e bomb)
13 ) TRANGO-DOPLE DE BORXA (Trad. de Borxa)
Qui un trango-dople asina de (castizo) siya de Borxau, poét percutirmos,
maque encara surprinde més, ti se dizen qui yé une mudança do danze; E quine
non ru en creiga, puis vaiga ta Borxa, e i veiga ru.
14 ) PASAVILLES DE BULBENTE E AMBEL (Trad. Idem)
Tôz os danzes prinzepian con un pasavilles, bian drento da pruzesion,
das dianes u par fer a plega. Istos dúos pasavilles preteneixen tos danzes de
duos lugars do Somontan do Moncayu con frime pasato e presen gaiter. Bulbuente
e Ambel. (Dues dolçaines, caxa, e bombo)
15 ) MUXONET(Mudança, Trad. de Quinte d´Ebru)
O feito de qui en esferenz lugars da Ribere Baixa do Ebru remerasene´n
musicaires de boto e tabal fendo entrepertar as mudanzes do danze, parexio nus
qui crebava asabelos topics eszesivamen altoaragonesistes qui nus ebgano grabar
dues mudanzes do danze de Quinte d´Ebru. “O paxarico” e “As Cortesies” tarcuar
i sonava con boto, eu encara plus, con o “do minur” armonico orixinal do
clarín. En sientin si botos enmán do Baixo Aragón, ta nus quin ru niva en dizir
!!! (Boto & Tabal)
16) MAZURCA D´ALAGON (Trad.idem)
Na portalata de r´armite da Nustra Siniore do Castielo, os danzanz
debantan a torre e ballan con toxos ista “Mazurca da maire Zelestine e do paire
Cullarón”. Nusatros a ufrim vus par ballez sense de toxos e frime encarrazatos
pur parellas. (Dues dolçaines,caxa,bomb e bombardin)
17) POLKA DE TORRES (Trad. de Torres de Berrellén)
Fendo rancar tris mudançes do danze de Torres de Berrellén ( une d´eras
tamién do danze d´Alfozeya) qui van, altubaixo, en ritme de polka i faziems
iste teme con a ideya de enballaple e prinzepiems ta emplantillarnus ru bián
qui quietarba astí une curdión, dellá un baxo, un moliné...;eslumiems...e mamma
meua! Qué surtió ! (Dues dolçaines, curdion,contrabaxo, moliné, caxa,
bombo,culleres e fierros)
18 ) RUMBES DE CAMILO E BORXA (Trad. de As Parras de Castielote e Burxa)
A rumbe de Camilo yé une das pieçes sinials da dolçaine aragonesa, das
qui dillan fen esbarafundiar en ta ra chent do pays e gaiters de fora; nus
sembló qui non ficara asti yera dillar o disc con ún grand forat. Adibims une
rumbe do danze de Burxa pur se con a primer remaniva bel dandalo de qui a rumbe
yé un ritme “chenuinamén” aragonés, com a Xote. ! Entalto Saint Bartolomeu !
(Tris dolçaines,caxa,cuntrabaxo,bomb, zambomb,esquile e rasclador)
19 ) ! AI BI PLEGAN OS GAITERS ! (Villanos, Trad. d´Albalate do
Arzebispe, Daroca e As Parras...)
Unes das (pegas?) de r´ofizi de gaiter son as dienes. ¿ Ta quin ri fa
goyo enmaitinar eu entimes fer de verdugo do somni alleno ?, oi !,mozét, maque
ra tradizion yé a tradizión. Vus presentams astí unes dienes, as primers de
r´oncle Garzia, d´Albalate do Arzebispe, as segones os famosos villans de
Daroca, e as terzers, de Camilo Ronzano, das Parras de Castielote...! Áu do
leito ! (dues dolçainers, caxa,bomb,platiellos e veus)
20 ) SOLEN·NITÁ (Trad. de Calatayut e do Reigno d´Aragón)
Istos duos temes i quierin seyer ne une mostra do carauter solen·ne qui
seguntes qué contestos alqueren os nustros trastes, qui non tot va seyer
birolla e ballo. O primer yé une marxa cuaternata na pruzesion do Corpus de
Barçelone qui nus fazió plegar Roberto Serrano. Poderva si datar entro sieglo
XVI e leva pur tétol “Marxa dos Reigs d´Aragón”. (Dues dolçaines, tabal,bomb e
trompes)


